Portal BiznisCG objavljuje drugi od četiri teksta kojim će predstaviti “Analizu održivosti Euro modela” koji je uradio naš tim. Na osnovu detaljne Analize u kome je razmatrano preko 200 varijanti, Euro model je održiv. Nakon četvrtog teksta, stručnoj i laičkoj javnosti biće dostupna analiza i prateći stres testovi.
Piše: Bojan OBRENIĆ
Euro model može povezati rast primanja sa širenjem poreske baze i većom ekonomskom aktivnošću. Analiza održivosti pokazuje koliko dodatna potrošnja može vratiti budžetu, šta donosi bolja naplata poreza i kojim odlukama treba dopuniti finansiranje reforme.
Veće neto minimalne zarade (1.000, 1250, 1.400) mogu podstaći potrošnju, podržati promet preduzeća i povećati poreske prihode. U tome je jedna od razvojnih mogućnosti Euro modela: dio novca koji ostaje zaposlenima vraća se javnim finansijama kroz oporezivu potrošnju, dok manji teret na rad može podstaći prijavljivanje zaposlenih i zarada.
Drugi dio predstavljanja „Analize održivosti Euro modela”, autora tima BiznisCG na čelu sa Predragom Zečevićem, zato se bavi finansiranjem reforme. Dokument razrađuje odnos između izgubljenih doprinosa, novih rashoda i prihoda koji se mogu ostvariti većom potrošnjom, suzbijanjem sive ekonomije i boljim upravljanjem budžetom. Njegov pozitivan zaključak vezan je za sprovođenje tih mjera i provjeru njihovih stvarnih efekata.
Koliko je potrebno za kontrolisan budžetski rezultat
U središnjoj godišnjoj računici fiskalni teret reforme za državu iznosi oko 629-650 miliona eura, od čega je približno 419 miliona izgubljenih PIO doprinosa.
Nakon radno procijenjenog paketa od 190 miliona novih prihoda i ušteda, reforma povećava polazni manjak za oko 439 miliona. Kada se doda deficit koji bi postojao i bez reforme, ukupan manjak iznosi približno 684 miliona eura, odnosno 7,6 odsto projektovanog BDP-a.
Za spuštanje deficita na oko pet odsto potrebno je ukupno približno 425 miliona pokrića — oko 235 miliona više od početnog paketa. Taj iznos predstavlja jasno određen zadatak za oblikovanje konačne reforme. U dokumentu nije prikazan kao već obezbijeđen prihod.
Analiza istovremeno ukazuje na dvije provjere koje mogu značajno promijeniti račun. Prva je utvrđivanje da li dodatnih 130 miliona za penzije već pripada osnovnoj budžetskoj projekciji. Druga je konsolidacija doprinosa na javne zarade: gubitak prihoda treba posmatrati zajedno sa eventualnim smanjenjem odgovarajućeg državnog rashoda. Korekcija se priznaje samo kada je potvrđena, bez ponovnog uračunavanja iste uštede.
Veća poreska baza daje oslonac reformi
Podaci o PDV-u pokazuju koliko je ovaj prihod važan za javne finansije. Prema izvorima navedenim u analizi, ukupna neto naplata 2019. iznosila je 695,7 miliona eura, dok je za 2026. projektovano 1.474,3 miliona. To je nominalno povećanje od oko 112 odsto, uz važnu razliku: prvi iznos je ostvarenje, a drugi godišnja projekcija.
Takav odnos govori o znatno većoj nominalnoj poreskoj bazi. U njenom rastu učestvuju potrošnja, turizam, cijene, poreske promjene i efikasnost naplate. Zbog toga se cijelo povećanje ne može pripisati reformama zarada.
Za Euro model relevantna je naplata iznad prihoda koji bi se ostvarili i bez nove reforme. Rast već ugrađen u budžetske projekcije ostaje dio osnovne putanje i ne predstavlja novo pokriće.
Kako veća primanja donose dodatni PDV
Središnja ilustracija polazi od pretpostavke da 250.000 zaposlenih dobije prosječno 200 eura više mjesečno za trošenje. To bi značilo 600 miliona dodatnog godišnjeg dohotka. Sa pretpostavljenih 130 miliona dodatnih penzija, ukupan novi dohodak iznosio bi 730 miliona.
Ako se potroši 70 odsto tog iznosa, uz efektivni fiskalni prinos PDV-a od 12 odsto, dodatni godišnji prihod bio bi oko 61 milion eura. Efektivni prinos uzima u obzir da sva potrošnja nema istu poresku stopu i tretman.
Dokument ispituje i drugačije ishode. Na istih 730 miliona novog dohotka, uz slabiju potrošnju i niži efektivni prinos, dodatni PDV iznosi oko 36,5 miliona; uz snažniju potrošnju i viši prinos, oko 93 miliona.
Ovi iznosi pokazuju značajan potencijal fiskalnog povrata. Konačan prihod zavisiće od stvarnog povećanja primanja, štednje, otplate kredita, strukture kupovine i dinamike naplate. Procijenjenih 61 milion već je uključen u početni paket od 190 miliona.
Uvozna zavisnost ograničava efekat na domaću proizvodnju, ali oporeziva uvozna roba može donijeti PDV crnogorskom budžetu. Veći razvojni učinak nastaje kada dodatnu tražnju prati i rast domaće ponude.
Siva ekonomija kao prostor za širenje prihoda
Suzbijanje neprijavljenog prometa i rada u analizi je važan dio finansiranja Euro modela. Za punu godinu efikasne primjene modelovan je dodatni naplativi prihod od 30 do 70 miliona eura.
Procjena polazi od formalizovanja osnovice od 200 do 400 miliona eura, uz efektivni neto fiskalni prinos od 15 do 17,5 odsto. To su analitičke pretpostavke, koje treba potvrditi rezultatima naplate.
Zaseban kanal predstavlja bolja poreska disciplina na već prijavljenoj osnovici. Dokument za njega predviđa mogućih 20 do 40 miliona godišnje, pod uslovom da se obuhvate obaveze koje nijesu već uračunate kroz formalizaciju.
Poresko rasterećenje može podržati taj proces: smanjenje razlike između troška rada i neto zarade povećava privlačnost legalnog zaposlenja. Efekat je snažniji kada ga prate djelotvorna kontrola i dosljedna naplata.
Formalizacija istovremeno poboljšava položaj urednih poslodavaca. Preduzeća koja prijavljuju radnike i promet dobijaju ravnopravnije uslove kada konkurenti više ne mogu graditi prednost na izbjegavanju obaveza.
Kako dopuniti početni paket
Početnih približno 190 miliona obuhvata oko 61 milion dodatnog PDV-a, 60 miliona bolje naplate, 15 miliona od nepokretnosti, 20 miliona drugih dodatnih poreza i 34 miliona rashodnih ušteda.
Srednja procjena prihoda od formalizacije, poreske discipline i nepokretnosti iznosi 75 miliona i već je sadržana u tom paketu. Ni veći raspon tih mogućnosti ne može se u cjelini dodati postojećoj računici: priznaje se samo dodatni, ostvarivi efekat bez preklapanja.
Za preostalih približno 235 miliona dokument daje mnoštvo primjera mogućeg oblikovanja mjera. Jedan od njih je, recimo, 80 miliona od novih poreskih mjera ili uklanjanja olakšica, 60 miliona dodatnih dokazivih ušteda, 50 miliona manjeg obuhvata ili faznosti reformnih rashoda i približno 45 miliona zadržanih doprinosa. Dokument daje jasnu mapu puta kako do tog novca.
Dio dodatnog novca mora se tražiti kroz ponovno uvođenje akciza na gorivo za privatne jahte za rekreaciju, uz obračun pripadajućeg PDV-a, i kroz porez na luksuzne proizvode iznad jasno određenih vrijednosnih pragova. Time bi finansiranju reforme više doprinosila potrošnja visoke vrijednosti. Prihod od goriva zavisio bi od oporezivih količina i zadržavanja prometa u crnogorskim marinama, dok porez na luksuz zahtijeva procjenu osnovice i mogućnosti naplate.
Legalizacija bespravnih objekata predstavlja još jedan kanal prihoda, kroz naknade i potpuniji obuhvat poreza na nepokretnosti. Za državni budžet, međutim, može se računati samo dio koji mu pripada: veći dio naknada ostaje opštinama, a naplata na rate raspoređuje priliv kroz više godina. Dodatni prihod od poreza na nepokretnosti priznaje se samo za obaveze koje već nijesu obuhvaćene početnim paketom.
Crni scenario: Veći PDV i otpuštanje radnika
Ukoliko prioritetne mjere ne obezbijede dovoljno pokrića, krajnje crne opcije bile bi povećanje standardne stope PDV-a sa 21 na 23 odsto i smanjenje broja zaposlenih u državnoj upravi za dva do pet odsto, prema prethodno utvrđenom višku zaposlenih. Povećanje PDV-a trebalo bi pratiti ciljanom zaštitom građana sa nižim primanjima, a smanjenje zaposlenosti procjenom uticaja na javne usluge. U budžetsku računicu ulazila bi neto ušteda nakon otpremnina i drugih troškova, uz prednost prirodnom odlivu i nepopunjavanju nepotrebnih radnih mjesta. Ove mogućnosti pokazuju da postoji više instrumenata za dopunu finansiranja, čije efekte treba pojedinačno obračunati prije izbora konačnog paketa.
Ova razrada predstavlja izbor mogućih instrumenata, a ne usvojen finansijski paket. Potrebno je utvrditi konkretne poreze i olakšice, rashode koji bi se smanjili i posljedice po građane i privredu. Fazno uvođenje može olakšati prvu godinu, ali odloženi rashod zahtijeva pokriće kada nastupi.
Kod nepokretnosti takođe treba urediti obuhvat, izuzeća i raspodjelu prihoda između države i opština. Naplata starih dugova i prodaja imovine mogu pomoći likvidnosti, dok trajne obaveze zahtijevaju ponovljive prihode i uštede.
Rast standarda uz praćenje poslovanja i budžeta
Razvojna korist većih primanja zavisi i od sposobnosti preduzeća da očuvaju radna mjesta. Analiza zato razdvaja povećanje neta pri istom izdatku poslodavca od povećanja minimalne zarade koje podiže ukupni trošak rada.
Niskomaržna mikro i mala preduzeća i privatni mediji su EKSTREMNO ugroženi i zahtijevaju državnu pomoć i zasebno praćenje prometa, marži i zaposlenosti.
Realna korist za radnike može biti znatna. U ilustraciji prelaska sa 600 na 1.000 eura, uz inflaciju od šest odsto, kupovna moć raste približno 57 odsto, pod uslovom očuvanja zaposlenja i radnih sati. Građanima čija primanja ne rastu potrebna je ciljana zaštita.
Za 2028. kontrolisani scenario predviđa deficit do 4,6 odsto BDP-a, uz pretpostavljeni trajni paket prihoda i ušteda od 500 miliona. Taj paket tek treba razraditi i potvrditi; rast potrošnje sam po sebi ne obezbjeđuje cijeli iznos.
Stres test koji polazi od deficita od pet odsto ispituje otpornost nakon obezbjeđivanja potrebnog pokrića. Upravljanje reformom zato podrazumijeva praćenje naplate tokom godine i unaprijed pripremljene reakcije na odstupanja.
Euro model pruža mogućnost da veći dio dohotka pripadne zaposlenima, uz snažniju legalnu ekonomiju i širu poresku bazu. Analiza pokazuje kojim prihodima i odlukama ta mogućnost može dobiti održivu finansijsku osnovu. Uspjeh će se mjeriti redovnom isplatom obaveza, kontrolom duga i rastom stvarne kupovne moći i nakon prve godine.
NASTAVIĆE SE
Prvi tekst o Analizi:
.
Komentari čitalaca 0
Podijelite mišljenje i ocijenite komentare drugih čitalaca.