Evropska unija suočava se s dubokim ekonomskim i političkim izazovima, dok Sjedinjene Američke Države i Kina potpuno dominiraju na globalnoj sceni u političkom, ekonomskom i tehnološkom smislu.

Piše: Predrag Zečević, ekonomski analitičar

Strukturne slabosti, birokratizacija i prerana zelena tranzicija dodatno otežavaju poziciju EU u vremenu deglobalizacije i ekonomske polarizacije.

Inflacija – strukturni problem bez jasnog rješenja

Trenutna inflacija u Evropi, koja se kreće oko 3,5% u prosjeku za 2024. godinu, pokazatelj je dublje strukturne krize izazvane ekonomskim promjenama. Evropska centralna banka (ECB) kasno je reagovala na preklanjski rast inflacije, podigavši kamatne stope tek kada je pritisak na potrošače i kompanije već bio izražen. Sada, s najavama o mogućem daljem spuštanju kamata uprkos još uvijek prisutnim inflatornim pritiscima, jasno je da se EU nalazi u ekonomskoj klopci između visoke inflacije i ekonomske stagnacije.

Ekonomski analitičari, poput Nevena Vidakovića, smatraju da EU odbija priznati realnost svijeta koji se brzo mijenja. „Ono što vidimo nije samo monetarni problem, već strukturni – EU je pod pritiskom zelene tranzicije koja je uvedena prerano i preskupo, bez adekvatne infrastrukture i strateških resursa“, ističe Vidaković.

Prerana zelena tranzicija – balast ekonomskom rastu

Evropska unija je u proteklih nekoliko godina agresivno gurala zelenu agendu kroz projekte poput Fit for 55 i Green Deal, postavljajući ambiciozne ciljeve dekarbonizacije. Međutim, industrijski sektori, poput automobilske industrije i energetike, našli su se pod pritiskom regulacija koje su smanjile konkurentnost evropskih kompanija u odnosu na SAD i Kinu.

Primjera radi, cijene električne energije u EU su i dalje 30-50% više nego u SAD-u, dok Kina, uz državne subvencije, masovno dominira globalnim tržištem baterija i obnovljivih izvora energije, Njemačka ekonomija, kao motor evropske ekonomije se već drugu godinu nalaze u recesiji dok američka i kineska proizvodnja bilježe rast. Prebrzu zelenu tranziciju su na svojoj koži najbolje osjetili evropski poljoprivrednici koji su lani štrajkovali mjesecima.

Birokratizacija i politička nestabilnost – EU u samonametnutom ćorsokaku

Evropska unija sve više podsjeća na SFRJ, uoči raspada, gdje je pokušaj rješavanja problema kroz dodatnu birokratizaciju doveo do paralize sistema. EU birokratija, prema podacima iz 2024. godine, košta budžet čak 160 milijardi eura godišnje, a administrativni pritisci guše poduzetništvo i inovacije. Rast političkih podjela između eurounitarista i suverenista dodatno otežava donošenje ključnih odluka, dok države članice sve više izražavaju neslaganja sa centraliziranim odlukama Brisela.

Politička nestabilnost ogleda se u rastućoj podršci euroskeptičnim pokretima – na izborima za Evropski parlament 2024. godine, stranke s anti-EU retorikom zabilježile su istorijski rezultat od 25% ukupnih glasova. Ovakva situacija dodatno blokira donošenje reformskih odluka koje bi mogle preokrenuti trendove u ekonomiji.

SAD i Kina – čekić i nakovanj za evropsku ekonomiju

Dok se EU bori s unutrašnjim problemima, globalna scena postaje sve surovija. Kineska ekonomija nastavlja svoj uspon, ulažući ogromne resurse u tehnologije budućnosti i autoindustriju, dok su SAD, pod novim mandatom Donalda Trampa, odlučne u ekonomskom protekcionizmu. Prvi potezi nove administracije vjerovatno će uključivati: povećanje carina na evropske proizvode, posebno u sektorima automobila i tehnologije.  Tramp je najavio fokus na energetsku nezavisnost kroz eksploataciju fosilnih goriva i smanjenje zavisnosti od uvoza. Ako bi to preslikali na crnogorske prilike, onda bi gradnja drugog bloka termoelektrane u Pljevljima bio razuman potez.

Tu je američka protekcionistička podrška domaćoj proizvodnji kroz nastavak Inflation Reduction Act politike, koja evropske kompanije stavlja u neravnopravan položaj.

Istovremeno, Kina koristi priliku da produbi ekonomski uticaj u Africi, Latinskoj Americi i Aziji, osiguravajući sirovine i tržišta za svoje proizvode, dok EU gubi trku u geopolitičkom nadmetanju.

Đorđa Meloni jedina razumije novu situaciju

U ovakvom kontekstu, italijanska premijerka Đorđa Meloni ističe se kao lider koji prepoznaje smjer u kojem se kreću globalni trendovi i preduzima odlučne korake kako bi zaštitila nacionalne interese Italije.

Njezini potezi uključuju uvođenje poreza na ekstraprofit banaka.  Na jesen 2024. godine, Meloni je nametnula bankama porez od 40% na prihode ostvarene povećanjem kamatnih stopa, s ciljem pravednije raspodjele dobiti i smanjenja socijalnih nejednakosti.

Prema podacima ISTAT-a za 2024. godinu, Italija je zabilježila rast u poljoprivrednom sektoru, što je rezultat podsticajnih mjera i ulaganja u ruralni razvoj koje je inicirala Meloni.

Ovi potezi pokazuju Meloninu sposobnost da prepozna ključne izazove i prilike te da djeluje u interesu dugoročnog prosperiteta Italije.

EU na raskrsnici

Evropska unija nalazi se na raskrsnici – ili će prilagoditi svoje ekonomske politike novim globalnim realnostima ili će nastaviti da tone u birokratizaciju i političku fragmentaciju, dok je globalna ekonomija sve više polarizovana između SAD-a i Kine.

Italijanska premijerka Đorđa Meloni pruža primjer kako jedna članica EU može donositi pragmatične odluke koje odgovaraju nacionalnim interesima, a ne samo direktivama iz Brisela koje je pregazilo vrijeme. Njena politika pokazuje da se fokus na ekonomsku realnost, kontrolu fiskalnih politika i ulaganje u ključne sektore mogu pokazati uspješnima u periodu neizvjesnosti.

Evropska unija, međutim, mora odgovoriti na nekoliko ključnih izazova kako bi ostala relevantna u svjetskoj ekonomiji, prije svega preispitivanje dalje zelene tranzicije i smanjenje birokratiie. Energetska nezavisnost je ključ svega, pa ne čude najave o gradnji novih nuklearnih elektrana i termoelektrana kao stabilnih i jeftinih izvora energije. Jasno je da Evropska centralna banka mora pronaći balans između stabilizacije inflacije i podsticanja ekonomskog rasta, s ciljem očuvanja eura kao stabilne valute u globalnoj ekonomiji.

Na koncu, Evropa mora pronaći sopstveni put između američkog čekića i kineskog nakovnja – pitanje je samo hoće li ga naći na vrijeme.